अब मोबाइलमै कर्मकाण्ड : एआई प्रविधिबाट वैदिक विधि र पञ्चाङ्ग सेवा

काठमाडौं: वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीले गर्ने नित्य, नैमित्तिक र काम्य कर्मका विधि अब मोबाइल एपबाटै हेर्न र प्रयोग गर्न सकिने भएको छ । वैदिक अनुसन्धान गुठी (वाग्) ले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रविधिको प्रयोग गरी कर्मकाण्ड विधि, पञ्चाङ्ग तथा धर्मशास्त्रसम्बन्धी जानकारी समेटिएको ‘वाग् । कर्मकाण्ड । नेपाली पात्रो’ नामक मोबाइल एप सार्वजनिक गरेको हो ।

धर्म र संस्कृतिको संरक्षण तथा आम मानिसलाई सहज सेवा प्रदान गर्ने उद्देश्यले तयार गरिएको एपबाट गुरु–पुरोहित र यजमानले कर्मकाण्डका विधि, पूजा सामग्री, सङ्कल्प र शास्त्रीय जानकारी प्राप्त गर्न सक्नेछन् ।

वाग्का अध्यक्ष डा. स्वामी केशवानन्द गिरिको नेतृत्वमा ४० जनाको टोलीले दुई वर्षसम्म गरेको अध्ययन, अनुसन्धान र विकासपछि एप तयार भएको हो । दाताहरूको सहयोगमा करिब ७० लाख रुपैयाँ लागतमा यो काम सम्पन्न भएको गुठीले जनाएको छ ।

वास्तविक समय र स्थानअनुसार एआईबाट सङ्कल्प
एपको प्रमुख विशेषतामध्ये वास्तविक समय र स्थानका आधारमा सङ्कल्प तयार हुनु रहेको स्वामी केशवानन्द गिरिले बताए । प्रयोगकर्ताले आफ्नो समय र स्थान राखेपछि एआईले कर्मकाण्डमा आवश्यक पर्ने सङ्कल्पका विषयवस्तु मोबाइलको स्क्रिनमा उपलब्ध गराउनेछ ।

यसबाट गुरु–पुरोहितले सङ्कल्प वाचन गरी कर्म गराउन सक्नेछन् । नेपालका करिब सात हजार नदी तथा नालाका नाम एपमा समावेश गरिएको र नेपालका तीर्थस्थलको विवरण राख्ने काम अन्तिम चरणमा पुगेको गिरिले जानकारी दिए । विश्वका प्रमुख नदी तथा अन्य स्थानको विवरण पनि थप्ने काम भइरहेको छ ।

उनका अनुसार इन्टरनेट उपलब्ध भएको अवस्थामा विश्वको जुनसुकै स्थानबाट प्रयोगकर्ताले वास्तविक समय र स्थानका आधारमा सङ्कल्प तयार गर्न सक्नेछन् । यसले शुद्ध कर्म गराउने गुरु–पुरोहितको अभाव भएका स्थानमा समेत सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

चार भाषामा कर्मकाण्ड विधि
एपमा वेदका मूल मन्त्र संस्कृत भाषामै राखिएका छन् भने कर्मकाण्डका विधि नेपाली, संस्कृत, अङ्ग्रेजी र हिन्दी भाषामा उपलब्ध गराइएको छ । यसबाट नेपालबाहिर रहेका हिन्दू धर्मावलम्बीले समेत आफ्नो आवश्यकता अनुसार विधि अध्ययन र प्रयोग गर्न सक्नेछन् ।

कुन कर्मका लागि कति पूजा सामग्री आवश्यक पर्छ, यजमानले के–के गर्नुपर्छ र कुन विषय निषेध गरिएको छ भन्ने जानकारी पनि एपमा समावेश गरिएको छ । कर्म गराउने ब्राह्मण तथा कर्म गर्ने यजमानको कर्तव्य र जिम्मेवारीबारे पनि जानकारी दिइएको छ ।

पूजा सामग्रीको मात्रासहितको विवरण, गोत्र तथा प्रवरको सूची, चान्द्रमासअनुसारका तिथि र दिशा पहिचान गर्न कम्पासको सुविधा एपमा राखिएको छ । विभिन्न तिथि तथा मितिलाई एक प्रणालीबाट अर्को प्रणालीमा परिवर्तन गर्ने सुविधा पनि उपलब्ध छ ।

पञ्चाङ्ग, मुहूर्त र राशिफलसमेत
एपमा सूर्य सिद्धान्त र दृग्गणना दुवै आधारमा गणना गरिएको पञ्चाङ्ग राखिएको छ । नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिबाट स्वीकृत पात्रोमा समावेश मुहूर्त तथा साइत पनि एपमा उपलब्ध गराइएको गुठीले जनाएको छ ।

प्रयोगकर्ताले दैनिक, मासिक र वार्षिक राशिफल हेर्न सक्नेछन् । मुहूर्त तथा साइतलाई पछिसम्म हेर्न मिल्ने गरी राखिएको छ । एपमा कुण्डली निर्माण र ज्योतिषसम्बन्धी एआई फलादेशको सुविधा पनि समावेश गरिएको छ ।

मोबाइलमा डाउनलोड गरेपछि एप अफलाइनमा समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ । तर अफलाइन अवस्थामा वास्तविक समय र स्थानका आधारमा तयार हुने सङ्कल्प भने उपलब्ध नहुने जनाइएको छ ।

धर्मशास्त्रका ग्रन्थ र एआई प्रविधिको प्रयोग
स्वामी केशवानन्द गिरिका अनुसार धर्मशास्त्र र ज्योतिषसहितको यस्तो कर्मकाण्ड सफ्टवेयर नेपालमा मात्र नभई विश्वमै पहिलो भएको दाबी गरिएको छ । भारतमा समेत यस प्रकारको सफ्टवेयर निर्माण नभएको उनको भनाइ छ ।

एआई मोडललाई तालिम दिन वाग्ले अमेरिकाबाट करिब १० लाख रुपैयाँ मूल्य पर्ने अत्याधुनिक कम्प्युटर नेपाल ल्याएको उनले बताए । वाग् अमेरिका शाखाका अध्यक्ष तुलसीराम सुवेदीले पनि यस कार्यमा सहयोग गरेका छन् ।

एपमा विवाह र व्रतबन्धका विधि तयार भइसकेका छन् । विभिन्न देवीदेवताका स्तोत्र समावेश गर्ने काम भइरहेको छ । रामायण, महाभारतलगायत पूर्वीय दर्शनका ग्रन्थ नेपालीमा अनुवाद गरी एपमा राख्ने योजना पनि गुठीले अघि सारेको छ ।

स्वामी केशवानन्द गिरिले तयार गरेको नेपाली, संस्कृत, अङ्ग्रेजी र हिन्दी भाषाको शब्दकोश पनि एपमा राखिनेछ । नेपालभरका धार्मिक तीर्थस्थल, गुरुकुल तथा गौशालाको जानकारी एक वर्षभित्र समावेश गर्ने लक्ष्य राखिएको छ ।

गुरु–पुरोहितलाई तालिम र अनलाइन परीक्षा
वाग्ले देशका विभिन्न भागमा कर्मकाण्ड गराउने गुरु–पुरोहितलाई एपको प्रयोगसम्बन्धी प्रशिक्षण दिने योजना बनाएको छ । कर्म गराउन सक्ने गुरु–पुरोहितको अनलाइन परीक्षा लिएर उनीहरूको योग्यता र विवरण एपमै राखिने गिरिले बताए ।

यसबाट यजमानले आफ्नो स्थानअनुसार योग्य गुरु–पुरोहित छनोट गर्न सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ । यसका लागि नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिसँग सहकार्य गर्न सकिने उनको भनाइ छ ।

एपको सुरुवाती संस्करण भएकाले प्रयोगकर्ताको सुझाव र आवश्यकताअनुसार सुधार गर्दै जाने गुठीले जनाएको छ । विदेशमा रहेका नेपालीलाई धर्म र आस्थासँग जोड्न तथा नयाँ पुस्तालाई वैदिक संस्कृतितर्फ आकर्षित गर्न एप उपयोगी हुने विश्वास गरिएको छ ।

गुरुकुल र गौशालालाई सहयोग गर्ने व्यवस्था
एपमा गुरुकुल, गौशाला तथा तीर्थस्थलको जानकारी राखेर कर्मकाण्डबाट प्राप्त दक्षिणाको केही हिस्सा सम्बन्धित संस्थालाई सहयोग गर्न सकिने व्यवस्था विकास गरिएको छ ।

गुरु–पुरोहितले चाहेमा दक्षिणाको १० प्रतिशत रकम नजिकको गौशाला, गुरुकुल वा तीर्थस्थललाई अनलाइनमार्फत दिन सक्ने सुविधा राखिएको गिरिले बताए । यसबाट वैदिक शिक्षा, धार्मिक संस्था तथा संस्कृतिको संरक्षणमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

अमेरिकामा समेत कर्मकाण्ड गराउँदै आएका वाग् अमेरिका शाखाका अध्यक्ष तुलसीराम सुवेदीले आफ्नो पुस्तामा आइपुग्दा कर्मकाण्ड गराउने गुरु–पुरोहितको सङ्ख्या अघिल्लो पुस्ताको तुलनामा करिब ५० प्रतिशतले घटेको बताए । नेपाली तथा हिन्दू धर्मावलम्बीको बाक्लो बसोबास रहेका अमेरिकाका भर्जिनिया, न्यूयोर्क र क्यालिफोर्नियाजस्ता स्थानमा एप उपयोगी हुने उनको भनाइ छ ।

दुई दशकदेखि गुरु–पुरोहितका रूपमा काम गर्दै आएका कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका–६ मूलपानीका ४३ वर्षीय विदुर सापकोटाले पनि एपबाट पुस्तक बोक्नुपर्ने झन्झट हट्ने र सङ्कल्प तथा वाक्य शुद्ध रूपमा उपलब्ध हुने भएकाले कर्म गराउन सहयोग पुग्ने बताए ।

वाग्ले अहिले एप निःशुल्क डाउनलोड गरी प्रयोग गर्न सकिने जनाएको छ । यसबाट वैदिक ज्ञानको संरक्षण, पुस्तान्तरण र विश्वव्यापी प्रचारमा योगदान पुग्ने गुठीको विश्वास छ ।