अर्बपतिहरूको सन्तान मोह

काठमाण्डौ, २४ असोज । सन्तान जन्माउनु र हुर्काउनु सामान्यतया पारिवारिक जीवनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा मानिन्छ । तर विश्वका केही अर्बपतिहरूको जीवनशैलीले यो विषयलाई नयाँ बहसमा ल्याएको छ । कसैका चार सन्तानको हेरचाहका लागि पाँच जना बालहेरचाह सहयोगी परिचालन गरिएका छन् भने कसैले शुक्रकीट दानमार्फत सयभन्दा बढी जैविक सन्तान भएको दाबी गरेका छन् । कतिपयले सरोगेसी अर्थात् अरू महिलाको गर्भबाट सन्तान जन्माउने प्रक्रियामार्फत ठूलो परिवार बनाएका छन् ।

विश्वका अति धनी व्यक्तिहरूको परिवार, सन्तानको सङ्ख्या र बालबालिकाको हेरचाह व्यवस्थाबारे हालै सार्वजनिक भएको विश्लेषणले आर्थिक सम्पन्नता, अभिभावकको जिम्मेवारी र बालबालिकासँग बिताइने समयबारे बहस सुरु गरेको छ । बेलायती सञ्चारमाध्यम ‘द गार्जियन’ मा अक्टोबर ७ मा प्रकाशित टिप्पणीले धनी व्यक्तिहरूको ठूलो परिवार बनाउने प्रवृत्ति र बालहेरचाहका लागि नियुक्त गरिने सहयोगीमाथि निर्भर रहने अवस्थाबारे प्रश्न उठाएको छ ।

एकातिर सामान्य परिवारका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास र दैनिक खर्च व्यवस्थापन गर्दै सन्तान हुर्काउनु चुनौती बनिरहेको छ । अर्कोतिर, अत्यधिक सम्पत्ति भएका केही व्यक्तिले ठूलो सङ्ख्यामा सन्तान जन्माउने वा जैविक सन्तानको सङ्ख्या बढाउने अभ्यास गरिरहेका छन् । यसले सन्तानको सङ्ख्या, अभिभावकत्व र आर्थिक हैसियतबीचको सम्बन्धबारे नयाँ प्रश्न जन्माएको छ ।

व्यवसायी किम कार्दसियनको पारिवारिक जीवन पछिल्लो समय यही बहसको एउटा उदाहरण बनेको छ । उनले पूर्वपति कान्ये वेस्टसँग चार सन्तान हुर्काइरहेकी छन् । उनका चार सन्तानको हेरचाहका लागि पाँच जना बालहेरचाह सहयोगी राखिएको उनले हालैको अन्तर्वार्तामा बताएकी छन् ।  तर सहयोगी राख्नुको अर्थ किमले आफ्ना सन्तानलाई समय नै दिँदिनन् भन्ने होइन । उनले अन्तर्वार्तामा आफूले बालबालिकालाई विद्यालय पुर्‍याउने र घर ल्याउने, उनीहरूसँग बेलुकाको खाना खाने तथा सुत्नुअघि पुस्तक पढ्ने गरेको बताएकी छन् । उनले आफूलाई धैर्यवान् र मायालु आमा पनि भनेकी छन् ।

यस घटनाले एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष देखाउछ, आर्थिक रूपमा सम्पन्न परिवारले बालहेरचाहका लागि सहयोगी राख्नु आफैँमा असामान्य होइन । बालबालिकाको हेरचाहमा सहयोग लिनु र अभिभावकीय जिम्मेवारीबाट टाढा रहनु भने फरक विषय हुन्। वास्तविक प्रश्न अभिभावकले बालबालिकासँग कति समय बिताउछन्, उनीहरूको भावनात्मक आवश्यकता कसरी पूरा गर्छन् र हेरचाहको जिम्मेवारी कसरी बाँड्छन् भन्ने हो ।

सन्देश आदानप्रदान गर्ने सेवा टेलिग्रामका संस्थापक पावेल दुरोभको सन्तानसम्बन्धी दाबीले पनि व्यापक चर्चा पाएको छ । दुरोभले सन् २०२५ मा फ्रान्सेली पत्रिका ‘ले प्वाँ’ सँगको अन्तर्वार्तामा शुक्रकीट दानका कारण १२ देशमा सयभन्दा बढी बालबालिका आफ्नो जैविक सन्तान भएको बताएका थिए । उनका अनुसार उनले करिब १५ वर्षअघि एक साथीलाई सहयोग गर्ने उद्देश्यले शुक्रकीट दान सुरु गरेका थिए । त्यसपछि प्रजनन उपचार केन्द्रमार्फत धेरै बालबालिका जन्मिएको जानकारी आफूले पाएको उनले बताएका थिए । दुरोभका अनुसार तीन महिलाबाट जन्मिएका छ जना सन्तानलाई उनी औपचारिक रूपमा आफ्नो सन्तानका रूपमा स्वीकार गर्छन् । शुक्रकीट दानबाट जन्मिएका बालबालिकालाई पनि अन्य सन्तानसरह मान्ने उनको भनाइ छ ।

उनले आफ्नो सम्पत्ति सन्तानहरूबीच बाँड्ने योजना रहेकोसमेत बताएका थिए । तर उनीहरूलाई उत्तराधिकारको सम्पत्तिमा तत्काल पहुँच नदिई आत्मनिर्भर भएर जीवन निर्माण गर्ने अवसर दिन चाहेको उनको भनाइ थियो । यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता बुझ्न आवश्यक छ । शुक्रकीट दानबाट जैविक सन्तान जन्मिनु र ती सबै बालबालिकालाई दैनिक रूपमा हुर्काउने अभिभावकीय जिम्मेवारी लिनु एउटै कुरा होइन । दुरोभको दाबीले जैविक पितृत्वको व्यापकता देखाउँछ, तर ती सबै बालबालिकासँग उनको व्यक्तिगत सम्बन्ध कस्तो छ भन्ने कुरा त्यसबाट मात्र निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन ।

चिनियाँ उद्योगपति सु बो पनि सयभन्दा बढी सन्तान भएको दाबीसँग जोडिएका छन् । उनी मोबाइल खेल निर्माण कम्पनीका संस्थापक हुन् । सार्वजनिक विवरणअनुसार उनले सरोगेसीमार्फत ठूलो सङ्ख्यामा सन्तान जन्माएको बताइएको छ । अमेरिकी सञ्चारमाध्यम सीबीएस न्युजले अक्टोबर १ मा प्रकाशित अनुसन्धानात्मक समाचारमा सु बोसँग सम्बन्धित सरोगेसी प्रक्रियाबारे विवरण सार्वजनिक गरेको थियो । कम्पनीले यसअघि अमेरिकामा सरोगेसीमार्फत जन्मिएका १२ सन्तानबारे जानकारी दिएको र कुल सन्तानको सङ्ख्या सयभन्दा केही बढी रहेको स्वीकार गरेको विवरणमा उल्लेख छ । यस विषयमा सरोगेसी सेवा दिने संस्थाहरूको काम गर्ने तरिका, गर्भवती महिलाको सुरक्षा र प्रजननसम्बन्धी अभिलेखको व्यवस्थापनबारे पनि प्रश्न उठेका छन्। यसले अत्यधिक सम्पत्ति भएका व्यक्तिले आफ्नो परिवार विस्तार गर्न प्रयोग गर्ने प्रजनन सेवाको नियमन र नैतिक पक्षलाई चर्चामा ल्याएको छ ।

सरोगेसी आफैँमा विभिन्न व्यक्तिका लागि सन्तान प्राप्त गर्ने माध्यम हो। तर ठूलो सङ्ख्यामा सन्तान जन्माउने प्रक्रियामा गर्भवती महिलाको अधिकार, बालबालिकाको हित, कानुनी अभिभावकत्व र उनीहरूको भविष्यको सुरक्षालाई कसरी सुनिश्चित गर्ने भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ । विश्वका चर्चित अर्बपति तथा प्रविधि उद्यमी एलन मस्क पनि धेरै सन्तान भएका व्यक्तिमध्ये पर्छन् । सन् २०२५ मा रोयटर्सले प्रकाशित गरेको समाचारअनुसार मस्कका ज्ञात सन्तानको सङ्ख्या १४ पुगेको थियो ।

मस्ककी सहकर्मी शिवोन जिलिसले उनीहरूबाट जन्मिएको चौथो सन्तानबारे जानकारी सार्वजनिक गरेपछि यो विवरण बाहिर आएको थियो । जिलिसका अनुसार उनीहरूका पहिले नै तीन सन्तान थिए । मस्कका अन्य सन्तान विभिन्न सम्बन्धबाट जन्मिएका हुन् ।  मस्कको उदाहरणले पनि अर्बपतिहरूको निजी जीवन, सन्तानको सङ्ख्या र पारिवारिक जिम्मेवारीबारे सार्वजनिक चासो बढाएको छ । तर सन्तानको सङ्ख्याका आधारमा मात्र कुनै व्यक्तिको अभिभावकीय क्षमता वा बालबालिकासँगको सम्बन्धबारे निर्णय गर्न मिल्दैन ।

परम्परागत रूपमा ठूलो परिवारलाई कतिपय समाजमा पारिवारिक शक्ति, सामाजिक प्रतिष्ठा र वंश निरन्तरतासँग जोडेर हेरिन्थ्यो। तर आधुनिक समाजमा सन्तानको सङ्ख्याभन्दा उनीहरूलाई उपलब्ध गराइने शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा र भावनात्मक सहयोगलाई महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । अति धनी व्यक्तिहरूको हकमा आर्थिक स्रोतको अभाव नहुन सक्छ। उनीहरूले बालहेरचाहका लागि सहयोगी, निजी शिक्षक, चिकित्सक र अन्य कर्मचारी नियुक्त गर्न सक्छन्। तर आर्थिक स्रोतले मात्रै अभिभावक र सन्तानबीचको व्यक्तिगत सम्बन्धको स्थान लिन सक्दैन ।

यद्यपि, सबै धनी व्यक्तिले धेरै सन्तान जन्माउने वा सन्तानको सङ्ख्यालाई प्रतिष्ठाको विषय बनाउने गरेका छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । त्यस्तै, ठूलो परिवार बनाउने प्रत्येक व्यक्तिको उद्देश्य सामाजिक प्रदर्शन नै हो भन्न पनि पर्याप्त प्रमाण छैन। व्यक्तिगत चाहना, पारिवारिक परिस्थिति, प्रजननसम्बन्धी निर्णय र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिले यस्तो निर्णयलाई प्रभावित गर्न सक्छन् । यस विषयमा मुख्य प्रश्न सन्तानको सङ्ख्या मात्र होइन, उनीहरूलाई हुर्काउने वातावरण र जिम्मेवारीको बाँडफाँट हो ।

बालमनोविज्ञान र बालविकाससम्बन्धी अनुसन्धानले बालबालिकाको भावनात्मक विकासमा उनीहरूको हेरचाह गर्ने वयस्कसँगको सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण हुने देखाएका छन् ।

सन् २००३ मा ‘जर्नल अफ एप्लाइड डेभलपमेन्टल साइकोलोजी’ मा प्रकाशित अनुसन्धानले बालहेरचाहमा स्थिरता, संवेदनशील व्यवहार र एउटै हेरचाहकर्तासँग बिताइने समयले बालबालिका र हेरचाहकर्ताबीच सुरक्षित सम्बन्ध विकास गर्न भूमिका खेल्ने देखाएको थियो । अध्ययनमा २२ वटा कार्यक्रमअन्तर्गत २५६ बालबालिकाको अवस्था विश्लेषण गरिएको थियो । यसको अर्थ बालबालिकाको हेरचाहमा सहयोगी राख्नु हानिकारक हुन्छ भन्ने होइन। प्रशिक्षित र संवेदनशील हेरचाहकर्ताले बालबालिकाको सुरक्षा, दैनिक आवश्यकता र विकासमा सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छन् । समस्या सहयोगीको सङ्ख्या होइन, हेरचाहको गुणस्तर, स्थिरता र बालबालिकाले पाउने भावनात्मक साथ हो ।

बालबालिकालाई समय दिनु, उनीहरूको कुरा सुन्नु, भावनात्मक आवश्यकतालाई बुझ्नु र कठिन अवस्थामा साथ दिनु अभिभावकत्वका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् । आर्थिक रूपमा सम्पन्न परिवारले पनि यी पक्षमा ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ । तर माथि उल्लेखित अध्ययनले अर्बपतिका सन्तानको अवस्थालाई प्रत्यक्ष अध्ययन गरेको होइन । त्यसैले धेरै सहयोगी राख्ने परिवारका बालबालिकामा मानसिक समस्या बढी हुन्छ वा उनीहरूको विकासमा नकारात्मक असर पर्छ भन्ने निष्कर्ष यस अध्ययनबाट निकाल्न सकिँदैन ।

सामान्य परिवारका लागि सन्तान हुर्काउनु आर्थिक र समयसम्बन्धी चुनौतीसँग जोडिएको हुन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, आवास र दैनिक आवश्यकतामा खर्च गर्नुपर्ने रकमले परिवारको आर्थिक योजनामा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ । अत्यधिक धनी परिवारसँग भने बालहेरचाहका लागि सहयोगी नियुक्त गर्ने, राम्रो शैक्षिक सुविधा उपलब्ध गराउने र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच बढाउने क्षमता हुन्छ। यसले उनीहरूलाई केही व्यावहारिक चुनौतीबाट राहत दिन सक्छ । तर दुवै प्रकारका परिवारमा सन्तानको भावनात्मक आवश्यकता पूरा गर्ने जिम्मेवारी रहन्छ। आर्थिक सम्पन्नताले बालबालिकालाई सुविधा उपलब्ध गराउन सक्छ, तर उनीहरूसँगको सम्बन्धको गुणस्तर स्वतः सुनिश्चित गर्दैन ।

यही कारण अर्बपतिहरूको सन्तानसम्बन्धी निर्णयलाई केवल उनीहरूसँग कति पैसा छ वा कति सन्तान छन् भन्ने आधारमा मात्र मूल्याङ्कन गर्नु पर्याप्त हुँदैन । बालबालिकाको सुरक्षा, व्यक्तिगत पहिचान, पारिवारिक सम्बन्ध र भविष्यको अवसरलाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ ।

किम कार्दसियनका चार सन्तानका लागि पाँच जना बालहेरचाह सहयोगी राखिएको विवरणदेखि पावेल दुरोभ र सु बोसँग सम्बन्धित सयभन्दा बढी सन्तानका दाबीसम्मका घटनाले आधुनिक समाजमा परिवार र अभिभावकत्वका फरक स्वरूप देखाएका छन् । मस्कका ज्ञात १४ सन्तानको विवरणले पनि यो विषयमा सार्वजनिक चासो बढाएको छ ।
तर यी उदाहरणले सबै अर्बपतिहरू सन्तानको सङ्ख्यालाई सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतीक बनाइरहेका छन् भन्ने प्रमाणित गर्दैनन्। न त धेरै सहयोगी राख्दैमा बालबालिकाको भावनात्मक विकासमा समस्या आउँछ भन्ने निष्कर्ष नै निकाल्न सकिन्छ ।

अन्ततः परिवारको सम्पन्नता र सन्तानको सङ्ख्याभन्दा उनीहरूलाई कस्तो वातावरणमा हुर्काइन्छ, कति सुरक्षित महसुस गराइन्छ र उनीहरूको शारीरिक तथा भावनात्मक आवश्यकतामा कति ध्यान दिइन्छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । सन्तान जन्माउने निर्णय व्यक्तिगत हुन सक्छ, तर उनीहरूको हेरचाह, सुरक्षा र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी भने दीर्घकालीन हुन्छ ।