शेयर बजारको इतिहासदेखि बर्तमानसम्म

शेयर बजारको इतिहास, यसको पृष्ठभूमि र विकाससँगै नेपालमा यसको शुरुवात कसरी भयो साथै समग्रमा पछिल्लो शेयर कारोबार, यसले आर्थिक विकास र समृद्धिमा खेल्न सक्ने भूमिकाका सन्दर्भमा आर्थिक विषयका जानकार लेखक तथा विश्लेषक मुरहरि पराजुलीसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश ।

ईष्ट ईण्डिया कम्पनी जो व्यापारिक प्रयोजनकालागि भारतमा आएको थियो, पछि उसले सिंगो भारतलाई राजनैतिक रुपले कब्जा गऱ्यो । औपनिवेशिक कालमा युरोपमा त्यस्ता धेरै कम्पनीहरू खडा भएका थिए । जसले समुद्रपार व्यापार गर्थ्यो । त्यस्ता कम्पनीहरू प्रायः राजज्ञाबाट स्थापना भएका हुन्थे । ती कम्पनीहरुको साझेदारीमा राजाको आफ्नै मान्छेहरू र विशेषगरी दरबारिया र भाई भारदारहरू हुनेगर्थ्यो । सर्वसाधारणको त्यो बेला त्यस्ता कम्पनीमा हिस्सा हुने कुरै भएन ।

समुन्द्रपार व्यापार गर्दाखेरी तिनीहरूले धेरै जोखिमहरूको सामना गर्नुपर्थ्यो ।  एउटा त समुन्द्रमा आउने आँधिबेहरीले गर्दा जहाज डुब्ने खतरा भैहाल्यो, अर्को चाहिं 'जहाज पाईरेट्स'ले लुटने सम्भावना थियो । त्यस्तै, उत्पादित वस्तुहरु बिक्रि हुने-नहुने भन्ने अन्योल पनि हुन्थ्यो । कालान्तरमा ती व्यापारीहरूले त्यो जोखिमलाई न्युनिकरण गर्ने उपाय निकाले । त्यो जोखिमलाई कम गर्ने उपायका रुपमा उनिहरूले एउटा अवधारणा विकास गरे । उनीहरूले सार्वजनिक सुचना नै जारी गरेर हाम्रो व्यापार यस प्रकारको हो, यसमा तत्-तत् प्रकारले लाभ हानी हुन्छ, यो मात्रामा जोखिम हुन्छ र तिमीहरूले पैसा लगायौ भने नाफा पनि कमाउन सक्ने सम्भावना हुन्छ भनेर एक हिसाबले जनतालाई खुल्ला रुपमा हिस्सेदारीमा जोड्ने तरिका अपनाए । जस-जसले त्यसरी रकम लगानी गरे तिनीहरूलाई प्रमाण-पत्र पनि दिईयो । पछी यो विधि र प्रक्रिया नै शेयरको रुपमा विकसित हुँदै गयो । यहि नै शेयर हो, शेयरको इतिहास हो । व्यापारमा तमाम मानिसलाई सहभागी गराउने, साझेदार वा हिस्सेदारी बनाउने प्रक्रिया वा यस्तो प्रकृतिको कारोबार नै शेयर हो । शेयरको आधारभूत मर्म यहि हो र आजपनि यसको चरित्रमा परिवर्तन आएको छैन । तर आज प्रविधिले गर्दा त्यसमा सहभागी गराउने तरिका भने परिष्कृत भएर आएको छ ।

हाम्रोमा पनि शेयरको पृष्ठभूमी त्यस्तै छ । राणाकालमा राणाजी, दरवारिया लगायत कुलीन वर्गहरूको तत्कालिन ब्रिटिश शासकसँग धेरै सम्पर्क हुने गर्थ्यो । उनीहरूले कलकत्ता र मुम्बईतिर शेयरबजार देख्थे । त्यहाँ कम्पनीहरू सुचिकृत भएको र कारोबार गरेको देखेर त्यतिबेलाको जुद्धशमशेर र उनका भाईभारदारहरूलाई पनि नेपालमा यसै गर्नुपर्छ भन्ने लाग्यो। उनीहरूले दुईओटा कम्पनी त्यहि अवधारणा अनुसार पब्लिक लिमिटेडको रुपमा खोले, एउटा नेपाल बैंक लिमिटेड र अर्को बिराटनगर जुट मिल ।

उनिहरूले पहिलो पटक सर्वसाधारणलाई शेयर आव्हान गरिएको भनिएपनि उतिबेला को त्यस्तो सर्वसाधारण थियो होला जसले पैसा बचाएर शेयर किन्न सक्थे  ? त्यसबेलाका नेपालीहरूलाई खान लाउनै गाह्रो थियो ।  त्यसमा लगानी गर्ने राणाजी, केहि मारवाडी र नेवारहरू नै थिए । केहि काजीहरू पनि थिए होलान । जे होस् उनीहरूले कुलीन वर्गकै थिए । अन्य सर्वसाधारणको त पहुँच हुने कुरै भएन । त्यतिबेला मोहर रुपैया गाउँ-घरमा सजिलै देख्न पाईन्नथ्यो ! जे होस् त्यसरी नेपालमा शेयर कारोबार शुरु भएको इतिहास छ ।

एक हिसाबले ति दुई कम्पनीहरू - नेपाल बैंक लिमिटेड र बिराटनगर जुटमिलको प्रयोग सफल भयो । हुनत त्यतीबेलाको हाम्रो बजार पनि प्रतिस्पर्धीरहित थियो । ती कम्पनीहरु 'पायोनियर' भए । स्वभाविक रुपमा नाफा कमाउन सक्ने नै भए । त्यो समयमा लाभांश त मज्जाले बाँडे । पछि-पछि अरुलाई पनि त्यस्तै गर्ने रहर जाग्न थाल्यो। जोईण्ट स्टक कम्पनीमा नाफा हुँदो रहेछ भन्ने बुझे । यद्यपि के कारणले नाफा भयो भन्ने चाहिँ अधिकाँस जनताहरुलाई थाहा थिएन । यहि मोडेलमा कम्पनीहरु भटाभट स्थापना हुन शुरुभयो । यो विवरण सरदार भिमबहादुर पाण्डेको पूस्तक 'त्यसबखतको नेपाल' मा पनि पढ्न पाईन्छ ।  २५-२६ ओटा कम्पनीहरूको स्थापना भए भन्ने लेखेका छन् उनले । तर ती कम्पनीहरु कतिपय सञ्चलनमा आएनन् वा कतिपय घाटामा गए । अहिले सहकारीमा भएको जस्तो भयो, वा भनौं हुन गयो । सहकारी त राम्रो अवधारणा हो ।  पूँजी एकीकृत गरेर सदस्यहरूमा आर्थिक लाभ हुने व्यवसाय संचालन गर्नु पक्कै पनि राम्रो कुरा हो । तर मूल मर्मलाई छोडेर अन्तै बरालियो भने त बिग्रन्छ नि ! सहकारीमा भएको पनि यहि हो । जोईण्ट स्टक कम्पनी भनेर त खोलियो तर व्यवसायमा नाफा र नोक्सान कसरी हुन्छ भन्ने कुराहरू ध्यान नदिएपछि ति कम्पनीहरू बन्द हुन पुगे ।  

त्यसपछि लामो अन्तराल यस्ता गतिविधिमा 'ग्याप' आयो । संवत् १९९३ पछि एकैपटक २०३३ सालमा आएर सरकारलाई, खासगरी राष्ट्र बैंककै अधिकारीहरू जो बाहिरी बजारसँग भिजेका थिए, बुझेका थिए उनीहरूलाई यस बारेमा ज्ञान थियो । यसरी स्टक मार्केटको आवश्यकता बोध भएपछी २०१६ सालमा स्थापित नेपाल औधोगिक विकास निगम (एनआईडिसि) अन्तर्गत २०३३ सालमा सेक्युरिटी खरिद बिक्रि केन्द्रको स्थापना गरियो । शुरुवातीमा यो विभागले सबै काम गर्थ्यो । नियमनकारी, स्टक एक्सचेन्ज, ब्रोकर, ईसि व्यवस्थापकको काम आदि । आज पूँजी बजारमा जति पनि सक्रिय सदस्यहरू देख्छौँ ति सबै काम गर्थ्यो । अरु निकाय त छँदै थिएनन्।

त्यहिपनि बजार चलायमान भएन । सरकारले त्यस्ता सँस्था र विभाग स्थापना त गऱ्यो तर अर्थतन्त्रसँग जोडिने कामहरु भएनन् । पहिलो त जनताले आम्दानी गर्नुपऱ्यो, त्यसपछि बचत गर्नुपऱ्यो अनि बल्ल त्यो बचत रकम लगानी गर्ने हो । त्यतीबेला जनताको बचत हुने हिसाबको आम्दानी नै थिएन । बहुदल आउने बेलासम्म प्रतिव्यक्ति आय ६० डलर जति थियो । हामी त्यती गरिब थियौँ । आधा जनसङ्ख्या त गरिबिको रेखामूनी नै थियो । त्यो भनेको खान लाउन समस्या भएको जनसङ्ख्या हो । त्यो समयमा के बचत के लगानी ! त्यसले गर्दा ती कम्पनीहरु चल्न सकेनन् । तर बहुदल आएपछि पछि उदार-आर्थिक नीतिले हाम्रो अर्थतन्त्र चलयामान हुन गयो ।      

त्यसपछि संवत् ५० सालमा आएर त्यो सेक्युरिटी खरिद बिक्रि केन्द्रलाई 'स्पेसिलाईज इन्स्टिच्युट' को रुपमा ब्रेक डाउन गरियो । धितोपत्र बोर्ड त्यसैबाट शुरु भएको हो जुन नियामक निकाय हो । यसपछि स्टक एक्सचेन्जको रुपमा नेपाल स्टक एक्सचेन्जको स्थापना भयो । अर्थात् सेक्युरिटी खरिद बिक्रि केन्द्रको मूल प्रवाहको बिजनेस चाहिँ नेपाल स्टक एक्सचेन्जको रुपमा रुपान्तरण भयो । अर्को महत्त्वपुर्ण कार्य ३२ वटा ब्रोकरहरु नीजि क्षेत्रबाट आए। लगानीकर्ताहरू पनि बिस्तारै बढ्दै गए । ठ्याक्कै पूँजीबजारले आकार लिएको चाहिँ २०५० सालदेखि मात्रै हो ।

स्टक एक्सचेन्जको एउटा अन्तराष्ट्रिय संस्था छ । उसले हालसालै अध्ययन गरेको एउटा प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको छ । त्यसमा केहि नमुनाहरू लिईएको छ।  विकसित देशहरू, उदियमान वा मध्यम आयस्तरका देशहरू, त्यसपछि हाम्रो जस्तो अलिकति तल्लो आर्थिक स्तर भएका मूलुकहरु छन् । त्यो अध्ययनले के देखाएको छ भने विकसित देशहरूमा चाहिं पूँजी बजारले आर्थिक वृद्धिलाई सहायोग गर्छ र आर्थिक बृद्धिले पूँजी बजारलाई सहयोग गर्छ । अर्थात् पूरक छ । यस्तो देशहरूमा आर्थिक विकास र पूँजीबजारको दोहोरो सम्बन्ध हुने देखाएको छ । तर यो सम्बन्ध मध्यमस्तर आय भएका मुलुकहरूमा कमजोर देखियो । त्यसमा एकोहोरो सम्बन्ध देखियो । भन्दाखेरी, पूँजी बजारले चाहिं आर्थिक वृद्धिलाई सहयोग गरेको देखियो तर आर्थिक बृद्धिले पूँजी बजारलाई सहयोग गरेको चाहिँ देखिएन।  

यो त भयो एकेडेमिक अध्ययनको कुरा । तैपनि हामी सर्वसाधारणले बुझ्ने भाषामा भन्दा  के हुन्छ भने कुनैपनि देशमा पूँजीबजारका विकासको चरणहरू हुन्छन । पहिलो चरणमा पूँजी बजार पनि लगानी गर्न लायक क्षेत्र हो भन्ने पहिचान गरिन्छ ।  सम्पत्ति भनेको घर जग्गा मात्रै हो भन्ने बुझिएको समाजमा शेयर भनेको अमुर्त कुरा हो, यो देखिदैन । त्यहि भएर यसलाई लगानीको क्षेत्र हो, अथवा लगानीको औजार हो भनेर पत्याई हालिंदैन । लगानीयोग्य क्षेत्रको रुपमा पहिचान नै गरिएको हुँदैन । अथवा त्यसलाई मान्यता नै दिईएको हुँदैन । यो भनेको पहिलो चरण हो।  मान्यता पाउनु पहिलो चरण हो ।  

दोस्रो चरणमा भनेको यसलमा हुने फराकिलो  आयाम गति हो । मेरो विचारमा चाहिं हामी दोस्रो चरणमा छौं। किनभने धेरै तिर यसको चर्चा हुन्छ । बजारको बारेमा गफहरु हुन्छन् । चिया पसल चौतारिहरूमा छलफल भैरहेको हुन्छ। मिडियाहरूमा आउँछ, भनेपछि यसको चर्चा व्यापक भईराखेको छ । त्यसमा मानिसहरूले सहभागी भने अर्को चरण हो तर पनि जानकारी चाहिं धेरैलाई भयो नि त !  लगभग सबै जसो नेपालीहरूलाई शेयर बजारको बारेमा थाहा भईसक्यो जबकि हामी १९९३ को समयको कुरा गर्ने हो भने त्यतिबेला केहि सिमित व्यक्तिलाई मात्र थाहा थियो । त्यसैले मलाई लाग्छ अहिले हामी दोस्रो चरणमा छौं ।  

अर्थतन्त्र र बजार एकदमै एकिकृत हुनु  तेस्रो चरण हो ।  

चौथो चरणमा त अहिलेको हङकङ, सिंगापुर, जापान अमेरिकाको जस्तो हुन्छ । यो चरणमा, बजारमा जहाँसुकै बसेर जुनसुकै कम्पनीको शेयर किनबेच गर्न सकिन्छ । आज कोहि हङकङको नागरिक छ भने, उसले अमेरिकाको स्टक एक्सचेन्जमा सुचिकृत जुनसुकै कम्पनीको शेयर किन्न सक्छ । सबैतिर यस्तो सुबिधा हुँदैन । यो अत्यन्त विकसित देशहरू सिङ्गापुर, जापान अमेरिका, हङकङ आदि जस्ता देशहरुमा हुन्छ । यो 'अल्टिमेट विकास' हो ।  

यसबाट पनि हामीले बुझ्न सक्छौं कि शेयर बजारले अथवा पूँजी बजारले अर्थतन्त्रलाई कत्तिको सहयोग गर्छ अथवा आर्थिक विकासलाई कत्तिको माथि उकास्न मद्दत गर्छ । नेपालको स्थिति आज कहाँ छ भन्ने आँकलन सजिलै गर्नसक्छौँ ।  

नेपालको सन्दर्भमा जस्तो विगत ३ दशकदेखि अलिक व्यवस्थित हिसाबले शेयर बजारको कारोबार हुँदै आएको भएतापनि धेरै जस्तो बैंक बित्तिय संस्थाहरू मात्रै समेटिए, उत्पादन मुलक क्षेत्रहरु समेटिएन् भन्ने छ । यसो हुनुमा केहि कारणहरु छन । हाम्रोमा तपाईं बैँक तथा वित्तीय व्यवसाय गर्दै हुनुहुन्छ भने पब्लिक लिमिटेड कम्पनीकै रुपमा खोल्नुपर्छ। सार्वजनिक संस्थाकै रुपमा खोल्नुपर्छ । अन्य प्रकारका कम्पनीहरू खोल्ने हो भने पब्लिक भनिरहन अनिवार्यता छैन । प्रालि कै रुपमा खोल्न सकिन्छ । उत्पादन गर्ने औधोगिक कम्पनीहरू खोल्नुभयो भने पब्लिक लिमिटेड रुपमा चलाउनुपर्छ भन्ने छैन । प्रालि  का रुपमा चलाउन सकिन्छ । यसैकारणले पब्लिक हुनैपर्छ भन्ने बैधानिक व्यवस्थाले गर्दा यसो हुन गएको हो । कानुनले अनिवार्यताको कारणले ।

नेपालमा धेरै बैंक वित्तिय संस्थारू मात्र सुचिकृत हुनुको कारण यहि हो । हाईड्रोपावरहरू सुचिकृत छन्, उनीहरूले स्थानीय श्रोत उपयोग गरेबापत स्थानियहरूलाई पनि सहभागी गराउनुपर्ने भयो जसले गर्दा ति हाईड्रोपावर स्वत: पब्लिक कम्पनी हुने भए । यसले गर्दा हाईड्रोपावर शेयर बजारमा समेटिए । ५० जना भन्दा बढिमा शेयर बाँढिने बित्तिकै पब्लिक कम्पनी भैहाल्यो । अहिले संख्यात्मक हिसाबले भन्दाखेरी २६७ ओटा कम्पनीहरू छन्, जसमा ९२ ओटा हाईड्रोपावर कम्पनिहरू समेटिएका छन् । स्थानीयलाई शेयर दिनुपर्ने कारणले गर्दा ।  

नेपालमा  पूँजीबजारलाई हेर्ने मानसिकता नै गलत छ।  विशेषगरी कम्युनिष्ट कित्ताका मान्छेहरू यसलाई जुवाको घर, वा जुवाको खेल भन्छन । यस्तो सोचको  बारेमा एकजना विद्वानले भनेका छन् कि जसले अर्थतन्त्र बुझेको हुन्छ, उ कम्युनिष्ट हुनै सक्दैन । अर्थशास्त्र बुझ्ने मानिस कम्युनिष्ट हुँदैन ।  कि त नियत नै 'ठग' हुनुपऱ्यो, होइन भने अर्थतन्त्रको आधारभूत ज्ञान बुझेको मान्छेले यसरी समाजवादी विचारबाट अर्थतन्त्र चल्छ भनेर भन्दै भन्दैन । कम्युनिष्ट/वामपन्थीको कित्तामा बसेर शेयर कारोबारलाई जुवा घर भन्नु स्पष्टतः अर्थशास्त्र नबुझ्नु भन्ने अर्थ हो ।

उनीहरूको 'वैश्विक सोच' नै संसारमा दुई खाले मान्छे हुन्छन् भन्ने हुन्छ, एउटा शोषक वर्ग अर्को शोषित वर्ग । त्यस हिसाबले भन्दा एउटा लुटने वर्ग र अर्को लुटिने वर्ग । एउटा वर्ग सिर्जनशील हुन्छ उसले सिर्जना गर्छ र  सर्वसाधारणमा उसले आफ्नो सिर्जना लैजान्छ, त्यसलाई सर्वसाधारणले स्विकारेपछि मात्रै उसले त्यसबाट लाभ कमाउँछ । उसले मात्रै होइन उसबाट अरुले पनि आर्जन गर्छ । उसले त्यहाँ वस्तु र सेवा दियो,  त्यसलाई सर्वसाधारणले स्विकार गऱ्यो जसले गर्दा कारोवार सम्भव भयो ।  यहाँ लिने र दिने बिचमा आपसी सहमतिबाट त्यो कारोबार भएको हो भन्ने कुरा कम्युनिष्ट/वामपन्थीहरूले बुझेकै हुँदैनन् वा बुझ्न चाहँदैनन् ।  

उनीहरूको धेरै गलत दृष्टि मध्ये यो पनि एक हो । यसैले उनीहरूले शेयर बजारलाई जुवा घरको रुपमा बुझ्ने गर्छन ।  

वास्तवमा शेयर बजार भनेको छरिएर रहेको पूँजीलाई संकलन गर्ने अनि संकलित  पूँजीबाट आएको नाफा फेरी ती आम मानिसहरू जसले लगानी गरेका हुन्छन् उनिहरूलाई नै वितरण गर्ने पद्दति हो । यो त सुन्दर 'आईडिया' हो । यसमा लाभ र जोखिम दुवै वितरण हुन्छ ।  

यस किसिमको सामाजिक आर्थिक विकासलाई 'कम्युनिष्ट'हरूले बुझ्दैनन् । उनीहरूले दुई वर्ग लुटने र लुटिने मात्रै देख्छन ।  जस्तो हाम्रो सामाजिक विकासले कस्तो कस्तो बजारको विकास गर्छ भन्दाखेरी पहिले-पहिले हाम्रो संयुक्त परिवार हुन्थ्यो ।  संयुक्त परिवारले बजारले उपलब्ध गर्ने सबै कुरा पूर्ति गर्थ्यो । हाम्रो घर नै 'चाईल्ड केयर' थियो, 'इन्स्योरेन्स ' पनि थियो । समुदायले हेर्थ्यो । परिवारका कुनै सदस्य केहि अशक्त भयो भने सबैले मिलेर हेरविचार गर्थे ।  बुढा बुढिहरूका लागि छोरा छोरी भनेको इन्स्योरेन्स नै हो बुढेसकालको लागि, पेन्सन सरह नै हो । जुन किसिमको संयुक्त परिवारको संस्कृति थियो, समाज थियो त्यो समयको लागि ठिक थियो । कृषिमा आधारित अर्थतन्त्रका लागि ठिक थियो । तर अब त हामी त्यसबाट अगाडि बढ्यौं नि ! अहिले हामी कृषि पेशालाई पनि छोड्दै आयौं ।  संयुक्त परिवार पनि छोडदै आयौं ।  हाम्रो एकल परिवार छ। सानो एकल परिवारमा त त्यसरी चल्दैन । अब त हामीलाई इन्स्योरेन्स चाहियो, पेन्सन चाहियो। सबै चिज चाहियो नि !

हो, यस्तो समाजको सामाजिक परिवर्तनलाई पनि वामपन्थी र कम्युनिष्टहरूले बुझ्दैनन्। समाजको स्वाभाविक परिवर्तनले माग गरेको कुराहरू पनि उनीहरू देख्दैनन् । उनीहरू आफुलाई भन्न चाहिं वैज्ञानिक भन्छन तर त्यो वैज्ञानिक हुँदै होइन, विज्ञानकै आँखाबाट हेर्दा पनि ।

समग्रमा भन्नुपर्दा शेयर बजार भनौं वा अर्थतन्त्रलाई बुझ्ने र बुझाउने हाम्रो सोचमा नै परिवर्तन गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

प्रकाशित मिति: २०८१ माघ १० विहिबार