मध्यपूर्वको युद्ध, तेलको मूल्य वृद्धि र समुन्द्री मार्ग होर्मुजको रणनैतिक महत्व

मध्यपूर्वको अत्यन्तै संवेदनशील र रणनीतिक जलमार्ग होर्मुज अहिले पुनः विश्वव्यापी भू-राजनीतिक तनावको केन्द्र बनेको छ। इरानले यस मार्गलाई बन्द गरिराख्ने घोषणा गरेसँगै विश्व ऊर्जा बजारमा हलचल मच्चिएको छ। इरानका नयाँ सर्वोच्च नेताको तर्फबाट जारी गरिएको चेतावनी र त्यसपछि जलमार्गमा भएका शृंखलाबद्ध आक्रमणले विश्व अर्थतन्त्रलाई नै संकटमा धकेल्ने संकेत दिएको छ। विश्वको कुल कच्चा तेल आपूर्तिको करिब २० प्रतिशत हिस्सा यही साँघुरो मार्ग भएर जान्छ, जसका कारण यसको सुरक्षा र सुचारु/सञ्चालन सम्पूर्ण विश्वका लागि जीवनमरणको सवाल बनेको छ।

रणनीतिक अवस्थिति र भौगोलिक संवेदनशीलता
भौगोलिक रूपमा होर्मुज जलमार्ग इरान र ओमानको बीचमा अवस्थित छ। यसको उत्तरमा इरान र दक्षिणमा ओमान तथा संयुक्त अरब इमिरेट्स पर्दछन्। यो जलमार्ग करिब ५० किलोमिटर (३१ माइल) चौडा प्रवेशद्वारबाट सुरु हुन्छ र यसको सबैभन्दा साँघुरो बिन्दु मात्र ३३ किलोमिटर चौडा छ। यही साँघुरो गलियाराले फारसको खाडीलाई अरब सागरसँग जोड्छ।

यो जलमार्ग यति गहिरो छ कि विश्वका सबैभन्दा ठूला कच्चा तेल ट्यांकरहरू यहाँबाट सहजै आवतजावत गर्न सक्छन्। संयुक्त राष्ट्र संघको नियम अनुसार, कुनै पनि देशले आफ्नो तट रेखाबाट १२ समुद्री माइलसम्म नियन्त्रण गर्न पाउने हुँदा यसको सबैभन्दा साँघुरो भागमा यो मार्ग पूर्ण रूपमा इरान र ओमानको जलक्षेत्रभित्र पर्दछ। यही भौगोलिक अवस्थितिको फाइदा उठाउँदै इरानले यसलाई आफ्नो रणनीतिक हतियारको रूपमा प्रयोग गर्दै आएको छ।

ऊर्जा बजारमा होर्मुजको दबदबा
तथ्याङ्कका अनुसार, सन् २०२५ मा दैनिक करिब २ करोड ब्यारेल तेल यही मार्ग भएर पार भएको छ। यसले वार्षिक रूपमा लगभग ६ खर्ब डलर ($600bn) बराबरको ऊर्जा व्यापारलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। यो तेल इरानबाट मात्र आउँदैन; इराक, कुवेत, कतार, साउदी अरेबिया र युएई जस्ता खाडीका प्रमुख उत्पादक राष्ट्रहरूले पनि आफ्नो तेल निर्यातका लागि यही मार्गमा भर पर्नुपर्छ।

पछिल्लो समय इरान र पश्चिमा देशहरूबीच बढेको तनावका कारण यो मार्ग 'डेथ भ्याली' (Death Valley) मा परिणत भएको छ। बेलायती सामुद्रिक व्यापार केन्द्र (UKMTO) का अनुसार इराक र युएईको तट नजिक तेल ट्यांकर र कन्टेनर जहाजहरूमाथि अज्ञात क्षेप्यास्त्रहरू प्रयोग गरेर आक्रमण गरिएको छ। यस्ता आक्रमणले गर्दा बीमा कम्पनीहरूले जहाजको बीमा दर अत्यन्तै महँगो बनाएका छन् वा बीमा गर्नै छोडेका छन्। जसका कारण मध्यपूर्वबाट चीनसम्म तेल बोक्ने एउटा सुपरट्यांकरको भाडा एक सातामै दोब्बर भई ४ लाख डलरभन्दा माथि पुगेको छ।

इरानको सैन्य रणनीति र 'माइनिङ' को खतरा
अमेरिकी खुफिया रिपोर्टका अनुसार, इरानले होर्मुजमा समुद्री बारुद बिछ्याउन सुरु गरेको छ। हालसम्म केही दर्जन बारुद बिछ्याइएको भए तापनि इरानसँग सयौँको संख्यामा बारुद बिछ्याउन सक्ने क्षमता छ। इरानको इस्लामिक रिभोल्युसनरी गार्ड कप्र्स (IRGC) ले यस जलमार्गमा विष्फोटक पदार्थले भरिएका साना डुङ्गा, पनडुब्बी र किनारमा आधारित मिसाइल ब्याट्रीहरूको बलियो सञ्जाल तयार पारेको छ।

इरानले चेतावनी दिएको छ कि यदि उसलाई तेल निर्यात गर्नबाट रोकियो भने उसले कसैलाई पनि यो मार्ग प्रयोग गर्न दिने छैन। विश्लेषकहरूका अनुसार इरानले प्रत्यक्ष युद्धभन्दा पनि 'गुरिल्ला' जल-युद्ध रणनीति अपनाएर व्यापारिक जहाजहरूलाई निशाना बनाइरहेको छ।

अमेरिकी प्रतिक्रिया र अन्तर्राष्ट्रिय सैन्य तनाव
इरानको यस कदमप्रति अमेरिकाले कडा प्रतिक्रिया जनाएको छ। राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानलाई चेतावनी दिँदै भनेका छन् कि यदि बारुद बिछ्याउने काम रोकिएन भने इरानले "अहिलेसम्म नदेखिएको स्तरको" परिणाम भोग्नुपर्नेछ। अमेरिकी सेन्ट्रल कमाण्डले हालै मात्र १६ वटा इरानी बारुद बिछ्याउने जहाजहरूलाई नष्ट गरेको दाबी गरेको छ।

अमेरिकी नौसेनाले आफ्ना युद्धपोतहरू खाडीमा तैनाथ गरेको छ, यद्यपि अहिलेसम्म व्यापारिक जहाजहरूलाई सुरक्षा दिएर लैजाने काम सुरु भइसकेको छैन। ट्रम्प प्रशासनले होर्मुज जलमार्गलाई आतंकवादको बन्धक बन्न नदिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छ, जसले यस क्षेत्रमा ठूलो सैन्य मुठभेडको सम्भावना बढाएको छ।

विश्वव्यापी आर्थिक प्रभाव र एसियाली संकट
होर्मुज जलमामा उत्पन्न अवरोधको सबैभन्दा ठूलो मार एसियाली देशहरूलाई पर्ने देखिएको छ। सन् २०२२ को तथ्याङ्क अनुसार, यस मार्गबाट बाहिरिने कच्चा तेलको ८२ प्रतिशत हिस्सा एसियाली बजारमा जान्छ। विशेष गरी चीनले इरानको ९० प्रतिशत तेल खरिद गर्छ। यदि तेलको आपूर्ति अवरुद्ध भयो भने चीनमा उत्पादित वस्तुहरूको लागत बढ्नेछ, जसले अन्ततः विश्वभर मुद्रास्फीति निम्त्याउनेछ।

हालैका दिनहरूमा तेलको मूल्यमा चरम उतारचढाव देखिएको छ। प्रति ब्यारेल तेलको मूल्य ८० डलरबाट बढेर १२० डलरको नजिक पुगेको छ। जी-७ राष्ट्रहरूले बजारमा तेलको अभाव हुन नदिन आफ्नो रणनीतिक भण्डारबाट तेल निकाल्ने संकेत दिएका छन्, तर होर्मुज पूर्ण रूपमा बन्द भएमा त्यसले मात्र माग धान्न असम्भव हुनेछ।

वैकल्पिक मार्गहरू र तिनका सीमा
होर्मुजको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै खाडी देशहरूले वैकल्पिक मार्गहरू विकास त गरेका छन्, तर ती पर्याप्त छैनन्।
१. साउदी अरेबिया: यसले १,२०० किलोमिटर लामो पाइपलाइन सञ्चालन गर्छ जसले प्रतिदिन ५० लाख ब्यारेल तेल लाल सागरसम्म पुर्‍याउन सक्छ।
२. युएई: यसले आफ्नो तेल खानीलाई ओमानको खाडीमा रहेको फुजैराह बन्दरगाहसँग जोड्ने पाइपलाइन निर्माण गरेको छ, जसको क्षमता दैनिक १५ लाख ब्यारेल छ।

यी पाइपलाइनहरूले गर्दा केही राहत त मिल्छ, तर विज्ञहरूका अनुसार होर्मुज बन्द हुँदा अझै पनि दैनिक ८० देखि १०० लाख ब्यारेल तेलको आपूर्तिमा कमी हुनेछ। यो कमीले विश्वव्यापी ऊर्जा संकट निम्त्याउने निश्चित छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र भविष्यको बाटो
होर्मुज जलमार्ग संकटमा परेको यो पहिलो घटना भने होइन। सन् १९८० को दशकमा इरान-इराक युद्धका बेला "ट्यांकर वार" भएको थियो, जहाँ दुवै देशले एक-अर्काका तेल जहाजहरूमाथि आक्रमण गरेका थिए। त्यसबेला अमेरिकी नौसेनाले कुवेती जहाजहरूलाई सुरक्षा दिएर पार गराएको थियो। अहिलेको स्थिति त्योभन्दा पनि जटिल देखिन्छ किनभने आधुनिक मिसाइल र ड्रोन प्रविधिले जहाजहरूलाई अझ बढी जोखिमपूर्ण बनाएको छ।

होर्मुज जलडमरूमध्य मात्र एउटा जलमार्ग होइन, यो विश्व अर्थतन्त्रको धमनी हो। यसको बन्द हुनुको अर्थ विश्वव्यापी ऊर्जा सुरक्षामा गम्भीर खतरा उत्पन्न हुनु हो। एकातिर इरानले आफ्नो अस्तित्वको लडाइँको रूपमा यसलाई बन्द गर्ने धम्की दिइरहेको छ भने अर्कोतिर अमेरिका र उसका सहयोगी राष्ट्रहरू यसलाई खुला राख्न सैन्य शक्ति प्रयोग गर्न तयार छन्।

यदि कूटनीतिक प्रयासबाट यो समस्या समाधान भएन भने, आकाशिएको तेलको मूल्यले विश्वलाई अर्को ठूलो आर्थिक मन्दीतर्फ धकेल्नेछ। अहिलेको अवस्थामा 'होर्मुजको संकट' केवल मध्यपूर्वको समस्या मात्र नभई विश्वभरका उपभोक्ता, उद्योग र सरकारहरूको साझा चिन्ताको विषय बनेको छ।