ब्लकचेन र डिजिटल क्रान्ति: नेपालको आर्थिक समृद्धिको नयाँ मार्गचित्र

आजको विश्व प्रविधिको एउटा यस्तो ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ, जहाँ हामीले प्रयोग गर्ने पैसा र सूचना व्यवस्थापनको परम्परागत परिभाषा नै आमूल रूपमा फेरिन लागेको छ। कतिपय प्राबिधिक विज्ञहरूको दृष्टिकोणलाई मान्ने हो भने, अबको मात्र पाँच वर्षभित्र विश्वका धेरै देशहरूले आफ्नो परम्परागत 'फियाट' (कागजी नोट) मुद्रालाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गरी 'स्टेबल कोइन'लाई दैनिक कारोबारको मुख्य माध्यम बनाउने प्रबल सम्भावना देखिएको छ।

बिटक्वाइन जस्ता पहिलो पुस्ताका क्रिप्टोकरेन्सीको मूल्यमा हुने अस्वभाविक उतारचढावले गर्दा धेरैमा संशय र अन्योल पैदा गरेको हुनसक्छ। जस्तै कुनै समय यसको मूल्य ८८ हजार डलर पुग्ने र फेरि केही समयमै १५ हजार डलरमा झर्ने अनिश्चितता।  तर, 'स्टेबल कोइन' को विकासले यो अनिश्चिततालाई चिर्दै डिजिटल अर्थतन्त्रको एउटा बलियो र भरपर्दो आधार खडा गरिदिएको छ।

ब्लकचेन प्रविधिलाई अझै पनि धेरैले केवल बिटक्वाइन वा रातारात पैसा कमाउने एउटा डिजिटल माध्यमको रूपमा मात्र बुझ्ने गरेका छन्। तर वास्तवमा यो एउटा यस्तो शक्तिशाली सफ्टवेयर प्रणाली, नेटवर्क र 'साझा खाता' हो, जसले वित्तीय कारोबारको सीमालाई नाघेर नागरिकको व्यक्तिगत डाटा, शैक्षिक प्रमाणपत्र, स्वास्थ्य रेकर्ड, र सम्पत्तिको स्वामित्वलाई पारदर्शी र सुरक्षित बनाउने सामर्थ्य राख्दछ। 

सन् २००९ मा बिटक्वाइनबाट वित्तीय तथ्याङ्क सुरक्षित राख्ने उद्देश्यले सुरु भएको यो यात्रा अहिले आधुनिक ब्लकचेन प्लेटफर्महरूसम्म आइपुग्दा यसले विश्वव्यापी शासन व्यवस्था, आपूर्ति शृङ्खला र आर्थिक कारोबारलाई मात्र नभई समग्र 'डिजिटल आइडेन्टिटी' लाई नै नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ। यो प्रविधिले कसरी काम गर्छ र नेपाल जस्तो देशले यसबाट कसरी लाभ लिन सक्छ भन्ने विषयमा गम्भीर मन्थन गर्नु आजको आवश्यकता हो।

१. ब्लकचेनको आधारभूत संरचना र तीन मुख्य स्तम्भ
ब्लकचेनलाई सरल रूपमा बुझ्न यसका तीनवटा मुख्य विशेषताहरूलाई हेर्नुपर्छ, जसले संसारकै सबैभन्दा सुरक्षित प्रविधि बनाएको छ।

क) विकेन्द्रीकरण (Decentralization): परम्परागत प्रणालीमा सबै सूचना एउटा केन्द्रीय सर्भरमा हुन्छ, जसको नियन्त्रण कुनै कम्पनीसँग हुन्छ। तर ब्लकचेनमा कुनै एउटा मालिक हुँदैन। यस नेटवर्कमा जोडिएका हजारौँ उपकरणहरू (Nodes) मा सूचनाको प्रतिलिपि हुन्छ। उदाहरणका लागि, बिटक्वाइन नेटवर्कमा कम्तिमा १० हजारभन्दा बढी 'नोट्स' हरू जोडिएका हुन्छन्। तपाईँले एउटा उपकरणमा कुनै जानकारी प्रविष्ट गर्दा त्यो आफैँ सबै १० हजार उपकरणमा पुग्छ। यसले गर्दा कुनै एउटा सर्भर बिग्रिए पनि डाटा सुरक्षित रहन्छ।

ख) अपरिवर्तनीयता (Immutability): ब्लकचेनमा एक पटक रेकर्ड गरिएको जानकारीलाई कसैले पनि मेटाउन वा नेटवर्कलाई थाहा नदिई परिवर्तन गर्न सक्दैन। सफ्टवेयर इन्जिनियरिङमा यसलाई 'अब्जेक्ट ओरिएन्टेड प्रोग्रामिङ' को एउटा उच्चतम रूप मानिन्छ, जहाँ डाटा स्थायी रूपमा रेकर्ड भएर रहन्छ।

ग) क्रिप्टोग्राफिक प्रमाणीकरण (Cryptographic Authentication): ब्लकचेनमा प्रत्येक प्रयोगकर्तासँग एउटा लामो 'पब्लिक की' (जुन हाम्रो इमेल ठेगाना जस्तै हो) र एउटा अत्यन्त गोप्य 'प्राइभेट की' (जुन पासवर्ड जस्तै हो) हुन्छ। ४० देखि ६० क्यारेक्टर लामो यो साँचोलाई अहिलेसम्म विश्वको कुनै पनि प्रविधिले ह्याक गर्न सकेको छैन। यसले गर्दा 'डिजिटल आइडेन्टिटी' प्रमाणित गर्न यो सबैभन्दा विश्वसनीय माध्यम बनेको छ।

२. पारदर्शिता र सामाजिक उत्तरदायित्वमा ब्लकचेनको प्रयोग
ब्लकचेन केवल पैसाको कारोबारमा मात्र सीमित छैन। यसले विश्वव्यापी मूल्य शृङ्खला (Global Value Chain) लाई पारदर्शी बनाउन मद्दत गर्छ।

बालश्रम र वातावरणीय सुरक्षा: कुनै पनि कारखानामा उत्पादन भएको सामानमा बालश्रम प्रयोग भएको छ कि छैन, वा उत्पादन प्रक्रियाले वातावरणमा कत्तिको प्रदूषण फैलाएको छ भन्ने कुरा ब्लकचेनमार्फत प्रमाणित गर्न सकिन्छ।

प्रमाणपत्र र स्वास्थ्य रेकर्डको सुरक्षा: मानिसहरूले आफ्ना शैक्षिक प्रमाणपत्र, राहदानी, सवारी चालक अनुमति पत्र र स्वास्थ्य रेकर्डहरू आफ्नै ब्लकचेन खातामा सुरक्षित राख्न सक्छन्। 

कोभिड-१९ को समयमा चीन र मकाउबीच व्यक्तिगत गोपनीयता कायम राख्दै स्वास्थ्य प्रमाणपत्रहरू प्रमाणित गर्न यसको सफल प्रयोग भएको थियो। मकाउको आफ्नै गोपनीयता कानुन र चीनको आफ्नै कानुन भएकोले डाटा सिधै पठाउन मिल्दैनथ्यो, तर ब्लकचेनले यसलाई सुरक्षित र कानुनी रूपमा सम्भव बनायो।

सुरक्षित मतदान: भविष्यमा राष्ट्रिय निर्वाचनलाई पूर्ण पारदर्शी र धाँधलीरहित बनाउन ब्लकचेन प्रयोग हुन सक्छ। अमेरिकाका केही राज्यले विदेशमा रहेका सैन्य कर्मचारीहरूलाई ब्लकचेनबाट भोट हाल्ने सुविधा दिइसकेका छन्। यद्यपि, राष्ट्रिय स्तरको ठूलो चुनावका लागि धेरै कम्प्युटिङ स्रोत र समय लाग्ने हुनाले यो अझै अध्ययनको क्रममा छ।

३. नेपालको अर्थतन्त्रमा ब्लकचेनको भूमिका
नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशका लागि ब्लकचेन प्रविधि वरदान सावित हुन सक्छ। यसका मुख्य चार क्षेत्रहरू पहिचान गर्न सकिन्छ।  

क) रेमिट्यान्सको आधुनिकीकरण र लागत न्यूनीकरण:
नेपालको राष्ट्रिय आम्दानीको ठुलो हिस्सा रेमिट्यान्सबाट आउँछ। हाल अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पैसा पठाउँदा ६ देखि १० प्रतिशतसम्म 'ट्रान्ज्याक्सन फी' लाग्ने र स्विफ्ट च्यानलबाट पैसा घुमेर आउँदा एक हप्तासम्म लाग्ने समस्या छ। तर 'स्टेबल कोइन' को प्रयोगले यसलाई १ सेकेन्डमै र लगभग शून्य लागतमा नेपाल पुर्‍याउन सकिन्छ। स्टेबल कोइनको मूल्य अमेरिकी डलरसँग जोडिएको हुनाले बिटक्वाइनमा जस्तो मूल्यमा ठूलो उतारचढाव हुने डर हुँदैन।

ख) वित्त आपूर्ति श्रृंखला: 
नेपालका साना र मझौला म्यानुफ्याक्चरिङ कम्पनीहरूले विदेशका ठूला कम्पनीहरूलाई सामान पठाउँदा भुक्तानी पाउन ६० देखि ९० दिन कुर्नुपर्ने हुन्छ। यो समयमा उनीहरूलाई नगदको खाँचो पर्दा बैंकले सजिलै ऋण दिँदैनन् किनभने कोल्याटरल (धितो) हुँदैन। तर ब्लकचेनमा आधारित 'इन्भ्वाइस' (बिल) भेरिफाई हुने हो भने बैंकले त्यो बिलको आधारमा तुरुन्तै सस्तो ब्याजमा ऋण दिन सक्छन्। प्राइभेट ब्लकचेनमा चिनिएका पार्टीहरू मात्र जोडिने हुनाले 'फेक इन्भ्वाइस' को जोखिम पनि रहँदैन।

ग) सम्पत्तिको टोकनाइजेसन (Tokenization):
टोकनाइजेसन भनेको भौतिक सम्पत्तिलाई डिजिटल टोकनमा बदल्नु हो। यसलाई दुई प्रकारले बुझ्न सकिन्छ:
१. फन्जिबल टोकन: बिटक्वाइन जस्तै, जुन एकआपसमा साट्न सकिन्छ।
२. नन-फन्जिबल टोकन (NFT): यो अद्वितीय हुन्छ। जस्तै कुनै घरको स्वामित्व।

उदाहरणका लागि, एउटा ठूलो भवनलाई एक लाख टुक्रा (टोकन) मा बाँडेर धेरै मानिसहरूले थोरै-थोरै लगानी गर्न सक्छन्। भाडाबाट आउने आम्दानी स्मार्ट कन्ट्रयाक्टमार्फत सिधै लगानीकर्ताको खातामा पुग्छ। यसले सर्वसाधारणका लागि लगानीका नयाँ बाटोहरू खोल्छ।

घ) मानवीय सहायता र विमा क्षेत्र:
नेपालमा विमा क्षेत्रमा हुने ठगी एउटा ठूलो समस्या हो। ब्लकचेनमा रेकर्ड राख्दा एउटै मेडिकल रिपोर्टबाट धेरै ठाउँमा दाबी गर्न मिल्दैन। त्यस्तै, भूकम्प वा बाढी जस्ता विपद्को समयमा पीडितलाई सिधै सहायता पुर्‍याउन ब्लकचेन भौचर प्रयोग गर्न सकिन्छ। पाकिस्तानको सिन्ध प्रान्तमा भूकम्प जाँदा विश्व खाद्य संगठनले ब्लकचेनमार्फत सहायता बाँड्दा व्यवस्थापकीय खर्च ४-५ प्रतिशतबाट घटेर १ प्रतिशतमा झरेको थियो। यसले भ्रष्टाचार र कुव्यवस्थापन रोक्न ठूलो मद्दत गर्छ।

४. सुरक्षा र गोपनीयताको गम्भीर सवाल
ब्लकचेन पारदर्शी भए पनि यसमा 'सेमाई-एनोनिमस' (अर्ध-बेनामी) प्रकृति हुन्छ। तपाईँको पब्लिक एकाउन्टमा कति पैसा छ भन्ने सबैले देख्न सक्छन्, तर त्यो एकाउन्ट कसको हो भन्ने कुरा गोप्य रहन्छ। यही कारणले गर्दा ह्याकरहरूले फिरौती माग्न यसको दुरुपयोग गर्ने गरेका छन्। यद्यपि, एआई र नयाँ प्रविधिहरूले अब यस्ता आपराधिक गतिविधिहरू ट्रयाक गर्न थालिसकेका छन्।

सुरक्षाको सन्दर्भमा आफ्नो 'प्राइभेट की' कसैलाई नदिने र सबै कुराको ब्याकअप राख्नुपर्छ। जबसम्म तपाईँको साँचो सुरक्षित छ, तपाईँको सम्पत्ति बैंकमा भन्दा ब्लकचेनमा बढी सुरक्षित रहन्छ। हालको प्रणालीमा हाम्रो डाटा कम्पनी वा सरकारको सर्भरमा हुन्छ र उनीहरूले त्यसलाई म्यानुपुलेट (फेरबदल) गर्न सक्छन्, तर ब्लकचेनमा तपाईँ आफ्नो डाटाको मालिक आफैँ हुनुहुन्छ।

५. विश्वव्यापी नीति र नेपालको चुनौती
अहिले विश्वमा स्विट्जरल्याण्ड, सिंगापुर र लक्जेम्बर्ग जस्ता देशहरूले स्पष्ट कानुन बनाएर ब्लकचेन र क्रिप्टोबाट लाभ लिइरहेका छन्। भुटानले सरकारी तवरमै बिटक्वाइन माइनिङ गरेर विदेशी मुद्रा आर्जन गरिरहेको छ भने भारतले यसमा कर लगाउने नीति लिएको छ।

नेपालमा अहिले बिटक्वाइन अवैध छ, तर केवल 'इलिगल' भनेर मात्र समस्या समाधान हुँदैन। नेपालको ५१ प्रतिशत अर्थतन्त्र अनौपचारिक छ, जसलाई प्रणालीमा ल्याउन ब्लकचेन एउटा बलियो औजार हुन सक्छ। नेपालले आफ्नो जलविद्युतको प्रचुरतालाई प्रयोग गरेर डाटा सेन्टरहरू स्थापना गर्न सक्छ, जसले एआई र ब्लकचेन दुवैको विकासका लागि आवश्यक पूर्वाधार प्रदान गर्दछ।

ब्लकचेन केवल पैसा कमाउने माध्यम मात्र होइन, यो समग्र आर्थिक र प्रशासनिक प्रणालीलाई पारदर्शी, सुरक्षित र आधुनिक बनाउने एउटा डिजिटल पूर्वाधार हो। अबको पाँच वर्षमा विश्वको आर्थिक कारोबारको ठूलो हिस्सा ब्लकचेनमा सर्ने निश्चित छ। नेपालले अन्य देशको 'मोडल' मात्र नपछ्याई आफ्नै देशको आर्थिक परिवेश अनुसारको गहन अध्ययन गरी यो प्रविधिलाई अङ्गाल्न ढिला गर्नु हुँदैन। यो प्रविधिले हाम्रो आर्थिक प्रणालीलाई मात्र होइन, सामाजिक न्याय र सुशासनलाई पनि नयाँ उचाइमा पुर्‍याउनेछ।