मच्छिन्द्रनाथको भोटो आज देखाइँदै

काठमाण्डौ, ०६ अषाढ़ । उपत्यकाको मुख्य र लामो जात्राको रुपमा परिचित रातो मच्छिन्द्रनाथको रथजात्रा अन्तगर्त भोटो जात्रा आज मनाइँदै छ ।

गुठी संस्थानका अनुसार रातो मच्छिन्द्रनाथको रथका चारै कुनामा उभिएर हीरा, मोती, मणि माणिक्य जडित भोटो देखाइने कार्यक्रम तय भएको छ । गुठी संस्थानका अनुसार भोटो देखाउने कार्यक्रममा राष्ट्रपतिसहित राज्यका विशिष्ट व्यक्तिहरूको उपस्थिति हुने छ ।

भोटो देखाएपछि करिब तीन महिनादेखि जारी रथजात्रा सम्पन्न हुनेछ । भोटो देखाएकै दिन रातो मच्छिन्द्रनाथको रथलाई खटमा राखी बुङ्मती पुर्‍याउनुपर्ने परम्परा छ । छ महिनासम्म बुङ्मतीमा रथ राखेपछि साइत हेरेर पाटन मच्छिन्द्रबहालमा ल्याइन्छ । यसरी रातो मच्छिन्द्रनाथको रथलाई छ महिना पाटन र छ महिना बुङ्मतीमा राख्ने चलन छ ।

करिब १६ सय वर्षअघि सुरु भएको मच्छिन्द्रनाथ जात्रा खेतीकिसानीसँग सम्बन्धित रहेको मानिन्छ । यो जात्रा वैशाख शुक्ल प्रतिपदादेखि असार शुक्ल चौथीसम्म झन्डै दुई महिना चल्छ । ३२ हात अग्लो रथ बाजागाजा सहित ललितपुरका टोलहरुमा परिक्रमा गराइन्छ । विसं ५४६ देखि सुरु भएको मानिएको मच्छिन्द्रनाथको जात्रालाई सहकालका देवताका रुपमा हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बी मनाउँछन् । १२ वर्षसम्म अनिकाल लागेपछि भक्तपुरका तत्कालीन राजा नरेन्द्रदेवले यो जात्रा सुरुआत गराएको मानिन्छ ।

हिन्दू धर्मावलम्बी मछिन्द्रनाथलाई ऐतिहासिक सन्त गुरु करुणामयको रूपमा पुज्छन् भने बौद्ध धर्मावलम्बी ‘पद्मपाणि’ पञ्चबुद्धमध्येका चौथो बुद्धका रूपमा पूजा गर्छन् ।

जात्राको यसबाहेक अन्य किंवदन्ती पनि छन्। पहिलो किंवदन्ती अनुसार नागराज कर्कोटककी रानी आँखा नदेख्ने रोगले पीडित भइन् । उनको उपचारका लागि वैद्यको खोजीमा कर्कोटक आफैं निस्किए भनिन्छ । दोस्रो किंवदन्ती अनुसार कुनै समय किसान र ती व्यक्तिका बीच भोटोको स्वामित्वका विषयमा विवाद सुरु भएको थियो । तेस्रो किंवदन्ती अनुसार राजा वरदेवको शासनकालमा अनिकाल लागेर रातो मत्स्येन्द्रनाथलाई उपत्यकामा भित्र्याइएको बताइएको छ ।

भोटो जात्राको किम्वदन्ती

भोटो जात्रामा काठमाडौँमा रहेका सबै मानिसलगायत देशको उच्च पदाधिकारी भोटो हेर्न सहभागी हुनेछन् । विसं २००८ देखि भोटो देखाउने चलन चल्दैआएको हो । जात्रामा मनुष्य लगायत देव, दैत्य, भूत, प्रेत, पिशाच, गन्धर्व, किन्नर, नाग र गरुडसमेत उपस्थित हुने मान्यता छ । किंवदन्तीअनुसार पाटनका राजा वरदेवको शासनकालमा कर्काेटक नागराजाकी रानीको आँखा दुखेछ । रानीको आँखा अनेक उपाय गर्दा पनि निको नभएपछि आँखाको उपचार गर्ने वैद्या खोज्दै नागराजा हिँडेछन् । राजा कर्काट नागले खेत खनिरहेका एक किसानलाई 'तिमीलाई आँखाको उपचार गर्न आउँछ' भनी सोधेछन् ।

किसानले नसक्ने बताए पनि कर्काटकले टौदह लगी पोखरीको दरबारमा छिराएछन् । ती किसानले रोग निको पार्ने तरिका नजाने पनि शरीरबाट मयल निकाली रानीको आँखा निको गराइदिए । त्यही खुशीमा राजा कर्काेट नागले किसानलाई उपहार माग्न भनेछन् । उपहारका रुपमा किसानले नागराजले राखेको मणिजडित भोटो मागेछ । किसानले त्यो भोटो लिएर पुनः खेत खन्न गएछन् । फुकालेर खेतमा राखेको भोटा भूतले लिई भागेछ ।

समयसँगै मच्छिन्द्रनाथको रथजात्रा चल्दै गएछ । जात्रा हेर्न भुत त्यो भोटो लगाएर जाउलाखेल आएछ । किसानले भोटो देखी त्यो आफ्नो भोटो भनेछ । भुतले हैन मेरो हो भन्दा भन्दै ठूलो झगडा भएछ । कर्काेटक नागराजा पनि त्यहीँ जात्रा हेर्न आएका रहेछन् । उनले त्यो भोटो आफूले किसानलाई दिएको बताउँदा पनि भुतले मानेनछ । तिनीहरु तीनैबीच  झगडा भएपछि राजा वरदेवले त्यो कुरा सुनेछन् ।

राजाले तीनै जनाको विवाद मिलाउन नसकी प्रमाणसहित आउन आग्रह गरेछन् । त्यसै बेलादेखि “यो कसको भोटो हो” भनी चारै दिशा फर्काएर भोटो देखाउने परम्परा रहेको किंवदन्तीमा उल्लेख छ ।  मच्छिन्द्रनाथको जात्रा नेपालको सबैभन्दा लामो जात्रा मानिन्छ । चैत पूर्णिमाको दिन विधिवत् पूजा गरिएको भोलिपल्ट रथ निर्माणको शुभारम्भ गरी वैशाख पूर्णिमासम्ममा समाप्त गरिएको थियो ।

पुल्चोकबाट मच्छिन्द्रनाथ रथजात्रा शुरु भई जावलाखेलमा भोटो जात्रा देखाउने चलन परापूर्वकालदेखि चल्दै आएको हो  । यस वर्ष वैशाख २५ साँझमा मच्छिन्द्रनाथको रथ तानिएको थियो । रथ तानेको पहिलो दिन मच्छिन्द्रनाथलाई पाटनको गाःबहाल, सुन्धारा, लगनखेल लगी महाबलि दिइयो । यस वर्ष लगनखेल लगेपछि ५५ वर्षीय ञँवाल प्रेम डंगोलले नरिवाल खसालेका थिए ।यस वर्ष नरिवल खसालिएको भोलिपल्ट सयौँको महिलाले  रथ ताने जसलाई नेवारी भाषामा ‘याक मिसा भुजा’ पर्व भनिन्छ । याक मिसा भुजा’ पर्व सम्पन्न भएको २० दिनपछि रथलाई जावलाखेल लग्न लागिएको हो । रथलाई इटिटोल हुँदै मानभवन, कुमारीपाटी हुँदै जावलाखेल लगिन्छ ।