भारतमा पान मसालाको प्लास्टिक प्याकेजिङमा प्रतिबन्ध

काठमाडौँ: भारतीय खाद्य सुरक्षा तथा मानक प्राधिकरणले पान मसालाको प्याकेजिङमा प्रयोग हुने प्लास्टिकमा प्रतिबन्ध लगाएको छ । नयाँ नियमअनुसार अब पान मसाला कागज, टिन वा सिसाका भाँडामा मात्र प्याक गरेर बिक्री गर्न पाइनेछ ।

प्राधिकरणले खाद्य सुरक्षा तथा मानक प्याकेजिङ संशोधन नियमावली, २०२६ सार्वजनिक गर्दै नयाँ व्यवस्था तत्काल लागू गरेको हो ।

नयाँ नियमअनुसार पान मसालाको प्याकेजिङमा प्लास्टिक, पोलिथिन, पिभिसी, पोलिस्टर वा अन्य कृत्रिम बहुलक प्रयोग गर्न पाइने छैन । कम्पनीहरूले प्लास्टिकरहित कागज, कागजजन्य बाक्लो सामग्री, वनस्पतिजन्य रेसा वा प्राकृतिक रूपमा प्राप्त हुने अन्य सामग्री प्रयोग गर्नुपर्नेछ । टिनका डिब्बा र सिसाका भाँडालाई पनि प्याकेजिङका लागि अनुमति दिइएको छ ।

नयाँ नियमले प्याकेटको बाहिरी भागमा कागज प्रयोग गरेर भित्र प्लास्टिक वा चम्किलो धातुजन्य तह राख्ने विकल्पलाई समेत निषेध गरेको छ । कम्पनीले बाहिर कागजको खोल बनाएर भित्र चिस्यान रोक्न प्लास्टिक वा धातुजन्य तह प्रयोग गरेमा त्यस्तो प्याकेजिङ गैरकानुनी मानिनेछ । प्याकेजिङ भित्र र बाहिर दुवै भागबाट पूर्ण रूपमा प्लास्टिकरहित हुनुपर्नेछ । प्राधिकरणका अनुसार यो व्यवस्था मुख्य रूपमा वातावरण संरक्षणलाई ध्यानमा राखेर ल्याइएको हो । प्लास्टिक तथा धातुजन्य तह भएका पाउच लामो समयसम्म नष्ट नहुने भएकाले वातावरणमा प्रदूषण बढाउने गरेको भन्दै यस्तो व्यवस्था गरिएको हो । यो निर्णय वातावरण संरक्षणसम्बन्धी कानुनअन्तर्गत लागू गरिएको प्लास्टिकजन्य फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी नियमको प्रावधानअनुसार गरिएको हो ।

नयाँ व्यवस्थाले सन् २०१८ को खाद्य सुरक्षा तथा मानक प्याकेजिङ नियममा संशोधन गरेको छ । अब पान मसालालाई नियमावलीको अनुसूची ४ अन्तर्गत छुट्टै वस्तुका रूपमा समावेश गरिएको छ। उक्त अनुसूचीमा विशेष प्याकेजिङ सामग्री तथा त्यससम्बन्धी मापदण्ड आवश्यक पर्ने वस्तुहरू राखिन्छन् । प्राधिकरणले भने यो निर्णय पान मसालाको प्याकेजिङसँग मात्र सम्बन्धित रहेको स्पष्ट पारेको छ । पान मसाला उत्पादन वा बिक्रीमा भने नयाँ प्रतिबन्ध लगाइएको छैन । बजारमा यसको बिक्री यथावत् रहनेछ । प्लास्टिक, कृत्रिम बहुलक वा धातुजन्य तह भएको प्याकेजिङ प्रयोग गरिरहेमा कम्पनीमाथि खाद्य सुरक्षा तथा मानकसम्बन्धी कानुन र प्लास्टिकजन्य फोहोर व्यवस्थापन नियमअनुसार कारबाही हुने जनाइएको छ ।

कारबाहीमा ठूलो जरिवानादेखि उत्पादन रोक्नेसम्म र कम्पनीको अनुमति रद्द गर्नेसम्मका कदम चाल्न सकिनेछ । नयाँ प्याकेजिङ व्यवस्थाका कारण पान मसालाको मूल्य बढ्न सक्ने सम्भावना पनि देखिएको छ । प्लास्टिकका पाउचको तुलनामा कागज, टिन वा सिसाको प्याकेजिङ तयार गर्न बढी खर्च लाग्न सक्छ ।

प्याकेजिङ लागत बढेमा त्यसको भार कम्पनीहरूले उपभोक्तामाथि सार्न सक्ने भएकाले आगामी दिनमा पान मसालाको मूल्य बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ । नयाँ नियम १० अगस्ट २०२६ मा राजपत्रमा प्रकाशित भएसँगै लागू भएको हो । त्यससँगै पान मसाला उत्पादन गर्ने कम्पनीहरूले आफ्नो प्याकेजिङ व्यवस्था तत्काल परिवर्तन गर्नुपर्ने भएको छ ।