‘नेपाल कान्छो राष्ट्र होइन, ऐतिहासिक राष्ट्र हो’—प्रम बालेनको अभिव्यक्तिमाथि इतिहासविद् ढुङ्गेलको टिप्पणी

काठमाडौं: प्रधानमन्त्री बालेनले संयुक्त राष्ट्र संघको महासभामा नेपाललाई ‘कान्छो राष्ट्र’का रूपमा प्रस्तुत गरेको विषयलाई लिएर इतिहास तथा संस्कृतिविद् डा. रमेश ढुङ्गेलले गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्नो धारणा सार्वजनिक गर्दै ढुङ्गेलले आधुनिक नेपालको पहिचान र इतिहासलाई केवल ‘युवा राष्ट्र’को अवधारणाबाट बुझ्न नहुने बताएका छन्।

ढुङ्गेलले आधुनिक नेपाललाई ‘युवा राष्ट्र’ भन्ने कि करिब तीन सय वर्षको सामाजिक–सांस्कृतिक परिपक्वता बोकेको ‘ऐतिहासिक राष्ट्र’का रूपमा बुझ्ने भन्ने विषयमा गम्भीर विमर्श आवश्यक रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार नेपालको राष्ट्र निर्माण, सामाजिक संरचना, स्थानीय ज्ञान, सीप, संस्कृति, आध्यात्मिक परम्परा र ऐतिहासिक विकासक्रमलाई बेवास्ता गरेर नेपालको समग्र पहिचान बुझ्न सकिँदैन।

उनले व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा वर्तमान शासकीय अभ्यास र निर्णय प्रक्रियालाई हेर्दा मात्रै नेपाललाई ‘युवा राष्ट्र’ भन्न मिल्ने टिप्पणी गरेका छन्। पछिल्ला समय सरकारबाट भइरहेका निर्णय, घोषणा, अध्यादेश तथा कतिपय ‘हठात्’ निर्णयहरूमा परिपक्वताको अभाव देखिएको उनको संकेत छ।

ढुङ्गेलले नेपालको विकास र आधुनिकीकरणको बहसमा स्थानीयता, परम्परागत सीप, इतिहास तथा विविध सामाजिक र आध्यात्मिक संस्कृतिको महत्त्वलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। नेपालको विशिष्ट भूगोलअनुकूल विकासको बाटो पहिल्याउन ‘नेपाललाई पहिले बुझ्नुपर्ने’ उनको तर्क छ।

“पहिले नेपाल बुझ्नु पर्यो र स्थानीयतालाई महत्त्व दिंदै बुद्धि, विवेक र नैतिक धरातललाई समातेर मात्र अगाडि बढ्नु पर्यो,” ढुङ्गेलले आफ्नो टिप्पणीमा भनेका छन्।

उनले वर्तमान सरकारको कार्यशैलीबाट अपेक्षित राष्ट्रिय प्रगतिको बाटो हासिल हुनेमा समेत आशंका व्यक्त गरेका छन्। सरकारका निर्णय र राजनीतिक गतिविधिले विगतका इतिहासबाट पर्याप्त पाठ नसिकेको उनको भनाइ छ।

ढुङ्गेलले नेपालको इतिहासमा भएका विभिन्न राजनीतिक तथा सामाजिक घटनालाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै राष्ट्र निर्माणमा योगदान दिएका व्यक्तित्वहरूको योगदानलाई समय र राजनीतिक स्वार्थअनुसार फरक–फरक ढंगले व्याख्या गर्ने प्रवृत्तिप्रति असन्तुष्टि जनाएका छन्।

उनले अंशुवर्माको राजनीतिक योगदानदेखि काजी भीम मल्ल, पृथ्वीनारायण शाह, बहादुर शाह, जंगबहादुर राणा, राजा महेन्द्र तथा सूर्यप्रसाद र कृष्णप्रसादजस्ता राजनीतिक व्यक्तित्वसम्मको मूल्यांकनमा देखिएको पूर्वाग्रहबारे प्रश्न उठाएका छन्। इतिहासका पात्र र घटनालाई तत्कालीन राजनीतिक दृष्टिकोण वा वर्तमान राजनीतिक धारणाका आधारमा मात्रै मूल्यांकन गर्दा नेपालको वास्तविक ऐतिहासिक अनुभव ओझेलमा पर्ने उनको तर्क छ।

ढुङ्गेलले पृथ्वीनारायण शाहको योगदानलाई केवल उनको शालिक वा प्रतीकसँग जोडेर हेर्नेभन्दा नेपालको एकीकरण र राज्य निर्माणको ऐतिहासिक प्रक्रियासँग जोडेर अध्ययन गर्नुपर्ने संकेत गरेका छन्। त्यस्तै, बहादुर शाहको राज्य विस्तार तथा राष्ट्र निर्माणमा रहेको भूमिकालाई समेत वस्तुगत रूपमा मूल्यांकन गर्नुपर्ने उनको धारणा छ।

जंगबहादुर राणालाई केवल अंग्रेजको चाकडीदारका रूपमा र महेन्द्रलाई केवल राष्ट्र तथा जनताविरोधी शासकका रूपमा चित्रण गर्ने प्रवृत्तिले नेपालको जटिल राजनीतिक इतिहासलाई एकपक्षीय बनाउने उनको टिप्पणी छ। त्यस्तै, सूर्यप्रसाद र कृष्णप्रसादजस्ता नेताहरूलाई भारत वा राजतन्त्रसँगको सम्बन्धका आधारमा मात्रै मूल्यांकन गर्दा नेपाली संस्कृति, परम्परा र आफ्नै राजनीतिक परिवेशसँग जोडिएको उनीहरूको योगदान बुझ्न कठिन हुने ढुङ्गेलको भनाइ छ।

इतिहासविद् ढुङ्गेलले वर्तमान सरकार सञ्चालनमा रहेका व्यक्तिहरूले पनि विगतका यस्ता ऐतिहासिक जटिलताबाट पर्याप्त शिक्षा नलिएको आरोप लगाएका छन्। उनले अपरिपक्व निर्णय र राजनीतिक प्रयोगको अन्तिम परिणामको भार भने सरकारमा रहेका व्यक्तिहरूले मात्र नभई समग्र नेपाल र नेपालीले व्यहोर्नुपर्ने चेतावनी दिएका छन्।

उनको टिप्पणीमा वर्तमान राजनीतिक डिस्कोर्सलाई इतिहाससँग जोडेर पुनर्विचार गर्नुपर्ने आग्रह देखिन्छ। आधुनिक नेपाल निर्माणको बहस केवल नयाँ राजनीतिक नारामा सीमित नभई देशको ऐतिहासिक निरन्तरता, स्थानीय संस्कृति, सामाजिक संरचना र मौलिक ज्ञान प्रणालीसँग जोडिनुपर्ने उनको निष्कर्ष छ।

“समयमै सबै नेपालीको चेतना खुलोस्,” ढुङ्गेलले आफ्नो टिप्पणीको अन्त्यमा भनेका छन्।

प्रधानमन्त्रीको अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको परिचय प्रस्तुत गर्ने क्रममा प्रयोग भएको ‘कान्छो राष्ट्र’ भन्ने अभिव्यक्तिले नेपालको आधुनिक राज्यको उमेर र संयुक्त राष्ट्र संघको सदस्यताको उमेरबीचको भिन्नतालाई लिएर पनि बहस निम्त्याएको छ। यससँगै नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष कसरी परिभाषित गर्ने भन्ने विषयमा इतिहास, संस्कृति र कूटनीतिक दृष्टिकोणबाट थप बहस आवश्यक देखिएको छ।